Di tích Sự kiện thảm sát Ấp Nam tọa lạc tại thôn Từ Tâm 1, xã Phước Hải (trước đây thuộc làng An Thạnh, xã An Hải), huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa. Lịch sử của Ấp Nam bắt đầu từ trước năm 1930, khi ông Võ Tuân, một người gốc Quảng Ngãi, đến vùng đất phì nhiêu này lập nghiệp và quy tụ bà con cùng cảnh ngộ đến sinh sống. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, nhờ địa hình hiểm trở được bao bọc bởi đồi cát, rừng rậm và sông nước, Ấp Nam trở thành một cứ điểm cách mạng quan trọng, là nơi tập kết lương thực, thực phẩm nuôi giấu cán bộ và lực lượng du kích của huyện, tỉnh.
Sự kiện lịch sử nổi bật và bi thương nhất gắn liền với địa danh này diễn ra vào rạng sáng ngày 13 tháng 9 năm 1947 (nhằm ngày 30/7 năm Đinh Hợi). Nhằm nhổ bỏ "cái gai" Ấp Nam, thực dân Pháp cùng lực lượng tay sai do tên ác ôn Hồ Trần Chánh (Tổng chồn) cầm đầu đã kéo đến bao vây, cưỡng bức nhân dân rời làng về khu tập trung ở An Thạnh. Trước tinh thần đấu tranh kiên quyết bám trụ quê hương của đồng bào, quân thù đã điên cuồng nã súng đàn áp, cướp bóc, hãm hiếp phụ nữ và đốt cháy hơn 75 ngôi nhà. Cuộc thảm sát tàn bạo kéo dài sang ngày 14 tháng 9, cướp đi sinh mạng của 106 người dân vô tội, trong đó có rất nhiều người già và trẻ em. Biến đau thương thành hành động, sự kiện này đã thổi bùng ngọn lửa căm thù, tiếp sức cho phong trào đấu tranh cách mạng kiên trung, bất khuất của nhân dân địa phương cho đến ngày giành thắng lợi hoàn toàn.
Để tưởng nhớ những đồng bào đã ngã xuống, hằng năm vào các dịp lễ lớn như Tết Nguyên đán, ngày giải phóng Ninh Thuận (16/4), ngày Thương binh Liệt sĩ (27/7) và đặc biệt là ngày kỷ niệm thảm sát (13-14/9), nhân dân địa phương và thân nhân đều tổ chức lễ viếng, tưởng niệm trang trọng.
Về thực trạng bảo tồn, sau thời gian dài hoang hóa vì bị giặc đốt phá, vùng đất này dần có người dân về khai hoang, canh tác và sinh sống trở lại từ năm 1990. Khu vực xảy ra vụ thảm sát hiện nằm trên phần đất ở và canh tác của một hộ dân. Năm 1990, chính quyền xã An Hải đã xây dựng một bia tưởng niệm, nhưng công trình này hiện đã xuống cấp và nằm cách xa địa điểm thảm sát thực tế khoảng 200m, gây khó khăn cho việc thăm viếng. Để đáp ứng nguyện vọng của thân nhân người đã khuất, chính quyền địa phương cùng các ngành chức năng đã khảo sát, quy hoạch một khu đất đồi cao rộng 857m² nằm cạnh đường giao thông để chuẩn bị xây dựng bia tưởng niệm mới khang trang hơn.
Ghi nhận ý nghĩa lịch sử to lớn, minh chứng cho sự hy sinh và tinh thần đấu tranh cách mạng của quần chúng nhân dân, ngày 05 tháng 01 năm 2019, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận đã ban hành Quyết định số 09/QĐ-UBND, chính thức xếp hạng Sự kiện thảm sát Ấp Nam, năm 1947 là Di tích Lịch sử cách mạng cấp tỉnh. Việc được xếp hạng di tích cấp tỉnh tạo cơ sở pháp lý để địa phương quan tâm hơn đến công tác bảo vệ, quản lý và phát huy giá trị của di tích. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để giáo dục truyền thống lịch sử cho các thế hệ hôm nay, nhất là thế hệ trẻ. Thông qua việc tìm hiểu sự kiện, người dân và học sinh có điều kiện hiểu rõ hơn về những đóng góp, hy sinh của các thế hệ đi trước, từ đó nâng cao ý thức trân trọng hòa bình, giữ gìn truyền thống quê hương và trách nhiệm đối với cộng đồng./.
Thập Hồng Luyện
